Fałszywe zeznania to jedno z najpoważniejszych przestępstw w systemie wymiaru sprawiedliwości, zagrażające prawidłowemu przebiegowi postępowania sądowego.
System prawny przewiduje odszkodowanie za szkodę poniesioną wskutek fałszywych zeznań, jednak warunki dochodzenia roszczeń są ściśle określone.
Podstawowa odpowiedzialność za fałszywe zeznania
Zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu karnego, kto składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
Łagodniejsza odpowiedzialność grozi świadkowi, który złożył fałszywe zeznania z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym – w tym przypadku wymiar kary wynosi od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Przestępstwo fałszywych zeznań jest ścigane z oskarżenia publicznego, a prawo do jego ścigania przedawnia się po 15 latach.
Prawo do odszkodowania – warunki i podstawy prawne
Osoba niesłusznie skazana ma prawo dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Prawo to wynika z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania karnego i przysługuje oskarżonemu w następujących sytuacjach:
- Wznowienie postępowania – skutkujące uniewinnieniem lub skazaniem na łagodniejszą karę;
- Kasacja – prowadząca do uniewinnienia lub złagodzenia wyroku;
- Skarga nadzwyczajna – ze skutkami wskazanymi powyżej.
Kluczowe jest, aby doszło do uniewinnienia lub skazania na istotnie łagodniejszą karę.
Odszkodowanie przysługuje za szkodę wynikłą z wykonania kary, której oskarżony nie powinien był ponieść.
Odszkodowanie a fałszywe zeznania – szczególny przypadek
Prawo wprost chroni osoby, które zostały niesłusznie skazane na podstawie cudzych fałszywych zeznań, a następnie uniewinnione. Przepisy przewidują możliwość dochodzenia roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu szkody oraz krzywdy wynikłej z niesłusznego wykonania kary.
Jeżeli skazanie oparto wyłącznie na fałszywych zeznaniach świadka, a sprawa zakończyła się uniewinnieniem, poszkodowany może domagać się świadczeń od Skarbu Państwa.
Zakres odszkodowania – co obejmuje?
Odszkodowanie za poniesioną szkodę – obejmuje straty majątkowe powstałe wskutek wykonania kary, w tym m.in. utracone zarobki, koszty związane z okresem pozbawienia wolności czy wydatki przywracające do pracy.
Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę – dotyczy szkody niemajątkowej, takiej jak cierpienia psychiczne, utrata reputacji czy naruszenie godności osobistej.
Jeśli wskutek naruszenia dobra osobistego powstała szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.
Procedura dochodzenia roszczeń
Aby skutecznie uzyskać odszkodowanie za fałszywe zeznania, należy zrealizować poniższe kroki:
- Uniewinnienie lub zmiana orzeczenia – konieczne jest wznowienie postępowania, kasacja lub skarga nadzwyczajna skutkująca uniewinnieniem lub skazaniem na mniejszą karę;
- Złożenie wniosku – świadczenia nie są przyznawane automatycznie, trzeba ich aktywnie dochodzić w odpowiednim trybie;
- Wykazanie przyczynowości – należy udowodnić bezpośredni związek między fałszywymi zeznaniami a powstałą szkodą lub krzywdą;
- Kwantyfikacja szkody – trzeba precyzyjnie określić wysokość roszczeń i je udokumentować.
Znaczenie uprzedzenia o odpowiedzialności karnej
Warunkiem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania jest prawidłowe uprzedzenie osoby składającej zeznania. Zgodnie z art. 233 § 2 Kodeksu karnego, przyjmujący zeznanie musi pouczyć zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebrać od niego przyrzeczenie.
Brak takiego uprzedzenia wyłącza odpowiedzialność karną i może wpływać na dalsze dochodzenie roszczeń odszkodowawczych.
Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych
Należy pamiętać, że roszczenia odszkodowawcze podlegają przedawnieniu niezależnie od terminu przedawnienia samego przestępstwa.
Choć fałszywe zeznania przedawniają się co do zasady po 15 latach, roszczenia cywilne o odszkodowanie i zadośćuczynienie mogą wygasać wcześniej – zgodnie z terminami z Kodeksu cywilnego.
