Kwestia darowizn między byłymi małżonkami budzi wątpliwości zarówno u praktyków, jak i osób prywatnych. Problem ten dotyczy przede wszystkim trzech obszarów:
- momentu powstania obowiązku podatkowego,
- stopnia pokrewieństwa i statusu małżeńskiego w chwili zawarcia umowy,
- warunków formalnych koniecznych do zwolnienia z podatku.
Zwolnienie z podatku – warunki i zasada ogólna
Darowizny między małżonkami (pozostającymi w związku małżeńskim) są zwolnione z podatku od spadków i darowizn, niezależnie od wartości i przedmiotu darowizny oraz ustroju majątkowego. Zwolnienie to wynika z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn i stanowi preferencję dla transferów majątkowych w małżeństwie.
Darowizna między małżonkami nie podlega również podatkowi PCC ani podatkowi PIT. Oznacza to, że prawidłowo przeprowadzona darowizna w małżeństwie jest co do zasady neutralna podatkowo.
Moment powstania obowiązku podatkowego – znaczenie czasu zawarcia umowy
Decydujący dla zwolnienia jest dzień zawarcia umowy darowizny (zwłaszcza w formie aktu notarialnego), a nie dzień faktycznego przekazania mienia. Zgodnie z interpretacjami Krajowej Informacji Skarbowej, to moment podpisania aktu notarialnego wyznacza prawo do zwolnienia.
W praktyce oznacza to, że jeżeli umowę darowizny zawarto u notariusza w trakcie trwania małżeństwa, darowizna pozostaje zwolniona z podatku, nawet jeśli jej realizacja (np. wypłata transz) nastąpi już po rozwodzie. W takiej sytuacji nie ma obowiązku zgłaszania każdej transzy do urzędu skarbowego.
Warunki formalne do skorzystania ze zwolnienia
Aby zachować prawo do zwolnienia, należy spełnić następujące wymogi formalne:
- Zawiadomienie urzędu skarbowego – nabycie rzeczy lub praw majątkowych trzeba zgłosić do właściwego naczelnika US w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego;
- Moment powstania obowiązku podatkowego – co do zasady powstaje on z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego; jeśli umowę zawarto bez aktu, obowiązek powstaje z chwilą spełnienia świadczenia (przekazania darowizny);
- Dokumentacja aktu notarialnego – przy umowie zawartej przed notariuszem informacja o zwolnieniu trafia do aktu; przy umowie bez aktu notarialnego obdarowany składa formularz SD-Z2 w urzędzie skarbowym;
- Udokumentowanie przesunięcia majątkowego – w przypadku środków pieniężnych konieczne jest potwierdzenie transferu, np. przelew na rachunek obdarowanego lub przekaz pocztowy.
Darowizny pomiędzy byłymi małżonkami – zmiana stosunku prawnego
Po rozwodzie darowizny od byłego małżonka co do zasady podlegają opodatkowaniu, jeśli umowę darowizny zawarto już po ustaniu małżeństwa. Preferencyjne zwolnienie dotyczy wyłącznie osób pozostających w związku małżeńskim.
Stanowisko fiskusa pozostaje jednak konsekwentne: jeżeli umowa darowizny została zawarta (w formie aktu notarialnego) w czasie trwania małżeństwa, jej późniejsza realizacja – nawet po rozwodzie – korzysta ze zwolnienia. Liczy się chwila zawarcia umowy, nie moment przekazania mienia.
Konsekwencje braku spełnienia warunków zwolnienia
Gdy obdarowany nie dochowa warunków zwolnienia, nabycie podlega opodatkowaniu na zasadach dla I grupy podatkowej. Po przekroczeniu kwoty wolnej 36 120 zł powstaje obowiązek zapłaty podatku, którego wysokość zależy od wartości nabycia.
Skala podatku dla I grupy po przekroczeniu kwoty wolnej przedstawia się następująco:
| Podstawa opodatkowania (nadwyżka) | Wysokość podatku |
|---|---|
| Do 11 833 zł | 3% |
| Od 11 833 zł do 23 665 zł | 355 zł + 5% od nadwyżki ponad 11 833 zł |
| Powyżej 23 665 zł | 946,60 zł + 7% od nadwyżki ponad 23 665 zł |
Majątek wspólny a majątek osobisty
Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty nabyte w jej trakcie (art. 31 KRO). Ze wspólności ustawowej wyłączone są jednak:
- przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
- przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej,
- przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
- prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie.
To rozróżnienie pomaga prawidłowo kwalifikować składniki majątku, choć nie wpływa na samo zwolnienie podatkowe darowizn między małżonkami.
Praktyczne implikacje dla byłych małżonków
Aby uniknąć opodatkowania, najlepiej zawrzeć umowę darowizny w formie aktu notarialnego jeszcze w trakcie trwania małżeństwa – pozwala to później przekazywać mienie etapowo, bez dodatkowych konsekwencji podatkowych.
W wielu przypadkach korzystniejszy może być podział majątku małżeńskiego – nie podlega on podatkowi od spadków i darowizn ani PIT, choć wymaga zgodnego działania stron i odpowiedniej formy prawnej.
Dla bezpieczeństwa transakcji warto wdrożyć te trzy kroki:
- Ustal datę i formę – zaplanuj zawarcie umowy u notariusza przed rozwodem, jeśli to możliwe;
- Zachowaj komplet dokumentów – akt notarialny, zgłoszenie SD-Z2 (gdy wymagane) i potwierdzenia przelewów;
- Skonsultuj plan – przed dokonaniem transferu porozmawiaj z doradcą podatkowym lub prawnikiem, aby uniknąć błędów.
