Urlop bezpłatny co do zasady nie wlicza się do stażu pracy, jednak istnieją istotne wyjątki przewidziane w przepisach szczególnych kodeksu pracy. Zrozumienie tych różnic ma kluczowe znaczenie dla pracowników planujących skorzystanie z tego urlopu, ponieważ bezpośrednio wpływa to na ich uprawnienia pracownicze.
Natura urlopu bezpłatnego i jego wpływ na stosunek pracy
Urlop bezpłatny polega na zwolnieniu pracownika z obowiązku świadczenia pracy, bez zachowania prawa do wynagrodzenia. W trakcie urlopu bezpłatnego stosunek pracy ulega zawieszeniu, co oznacza wstrzymanie podstawowych praw i obowiązków stron.
Stanowisko Sądu Najwyższego obrazuje istotę tego rozwiązania. Jak wskazano w wyroku z 6 stycznia 2009 r. (I PK 140/08):
mimo trwania stosunku pracy, ulegają zawieszeniu wzajemne obowiązki i uprawnienia stron tego stosunku (świadczenie pracy oraz wypłata wynagrodzenia)
Ta cecha urlopu bezpłatnego jest podstawą ogólnej zasady jego niezaliczania do stażu pracy.
Zwykły urlop bezpłatny – główna zasada wyłączenia ze stażu
Zgodnie z art. 174 § 2 kodeksu pracy, okres „zwykłego” urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Oznacza to, że mimo zachowania statusu pracownika, czas urlopu bezpłatnego nie jest uwzględniany np. przy ustalaniu wymiaru urlopu wypoczynkowego.
Praktyczny przykład: jeśli 30 listopada 2019 r. pracownik miał staż pracy wynoszący 9 lat, a od 2 stycznia do 31 grudnia 2020 r. przebywał na urlopie bezpłatnym, to 1 stycznia 2021 r. nie nabył prawa do urlopu wypoczynkowego w wymiarze 26 dni – uprawnienie to wymaga stażu 10 lat.
Sąd Najwyższy w wyroku z 26 września 2023 r. potwierdził, że okres urlopu bezpłatnego nie może być zaliczany do stażu pracy, gdyż nie jest to okres nieświadczenia pracy porównywalny z urlopem wypoczynkowym czy zwolnieniem lekarskim.
Warunki udzielenia zwykłego urlopu bezpłatnego
Zgodnie z art. 174 § 1 kodeksu pracy, urlop bezpłatny udzielany jest na wniosek pracownika. Pracodawca nie ma obowiązku jego udzielenia, a zgoda pracodawcy ma charakter uznaniowy. Termin urlopu nie może zostać zmieniony przez pracodawcę bez zgody pracownika.
Jeżeli urlop bezpłatny udzielany jest na okres dłuższy niż 3 miesiące, strony mogą przewidzieć możliwość odwołania pracownika z urlopu z ważnych przyczyn.
Wyjątek – urlop bezpłatny w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy
Kodeks pracy przewiduje istotny wyjątek od zasady niewliczania urlopu bezpłatnego do stażu pracy. Dotyczy on urlopu udzielanego na podstawie art. 174¹ kodeksu pracy, w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy.
W tym trybie – za zgodą pracownika, wyrażoną na piśmie – pracodawca może udzielić urlopu bezpłatnego na okres ustalony w porozumieniu między pracodawcami. Okres tego urlopu wlicza się do stażu pracy u dotychczasowego pracodawcy.
Procedura udzielenia urlopu na podstawie art. 174¹ k.p. jest bardziej sformalizowana i obejmuje:
- Pisemna zgoda pracownika – wyrażona na piśmie przez pracownika;
- Porozumienie pracodawców – między pracodawcą udzielającym urlopu a pracodawcą przejmującym, określające okres i zasady;
- Umowa o pracę u pracodawcy przejmującego – zawarta na czas wykonywania pracy w okresie urlopu bezpłatnego.
Okres pracy u pracodawcy przejmującego jest doliczany do stażu dopiero po powrocie pracownika do macierzystego pracodawcy.
Inne wyjątki dla szczególnych kategorii pracowników
Przepisy szczególne przewidują dodatkowe przypadki zaliczania urlopu bezpłatnego do stażu pracy. Przykładowo, zgodnie z art. 8 ustawy z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, pracodawca zatrudniający członka Krajowej Rady udziela mu – na wniosek – urlopu bezpłatnego na czas sprawowania funkcji, a okres urlopu wlicza się do stażu pracy.
Zasada ogólna – urlopy bezpłatne w konkretnym celu
Urlopy bezpłatne udzielane w konkretnym celu, wskazanym w przepisach szczególnych, co do zasady wliczają się do okresów, od których zależą uprawnienia pracownicze. Z kolei zwykły urlop bezpłatny, udzielony na zasadach ogólnych, takiemu zaliczeniu nie podlega.
Najważniejsze różnice w skrócie
Poniższa tabela porównuje podstawowe rodzaje urlopu bezpłatnego i ich wpływ na staż pracy:
| Rodzaj urlopu | Podstawa prawna | Czy wlicza się do stażu pracy? | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Zwykły urlop bezpłatny | art. 174 § 1–2 k.p. | Nie | stosunek pracy jest zawieszony; wpływa m.in. na wymiar urlopu wypoczynkowego |
| Urlop bezpłatny w celu pracy u innego pracodawcy | art. 174¹ k.p. | Tak | wymagana pisemna zgoda pracownika i porozumienie pracodawców; doliczenie po powrocie |
| Urlop bezpłatny na podstawie przepisów szczególnych | np. art. 8 ustawy o radiofonii i telewizji | Zazwyczaj tak | dotyczy określonych funkcji lub kategorii pracowników |
Praktyczne implikacje dla pracownika
Pracownik rozważający urlop bezpłatny powinien świadomie ocenić skutki tej decyzji. W przypadku zwykłego urlopu bezpłatnego należy liczyć się z tym, że:
- okres urlopu nie będzie zaliczony do stażu pracy,
- mogą nie być spełnione wymogi stażu potrzebne do nabycia określonych uprawnień (np. podwyższonego wymiaru urlopu wypoczynkowego),
- mogą być ograniczone warunki dostępu do niektórych świadczeń pracowniczych.
Z kolei urlop bezpłatny udzielony w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy jest korzystniejszy, ponieważ jego okres wlicza się do stażu pracy u dotychczasowego pracodawcy.
