Honorowym dawcom krwi przysługuje zwolnienie od pracy w dniu oddania krwi (lub jej składników), a pracodawca wypłaca pełne wynagrodzenie liczone na zasadach jak za urlop wypoczynkowy. W określonych sytuacjach przewidzianych przepisami możliwy jest także dodatkowy dzień wolny (szczegóły poniżej).
Uprawnienia te wynikają przede wszystkim z ustawy o publicznej służbie krwi (Dz. U. z 2023 r. poz. 318 ze zm.). Zasady płatności określa m.in. rozporządzenie w sprawie usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz rozporządzenie w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy.
Podstawy prawne zwolnienia od pracy za oddanie krwi
Dawca krwidniu oddania krwi (lub jej składników) oraz na czas niezbędnych badań lekarskich, jeśli nie mogą być wykonane poza godzinami pracy. Zwolnienie to jest usprawiedliwione i nie powoduje pomniejszenia wynagrodzenia – pracownik zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia ustalanego jak za urlop (art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o publicznej służbie krwi).
Aby skorzystać z uprawnienia, dawca musi udokumentować oddanie krwi (np. zaświadczeniem ze stacji krwiodawstwa). Pracodawca nie może odmówić udzielenia zwolnienia; za naruszenie przepisów grożą sankcje.
Specjalne regulacje w czasie pandemii COVID-19
W okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub epidemii honorowemu dawcy, który oddał krew lub jej składniki (w tym osocze) po chorobie COVID-19, przysługiwało zwolnienie w dniu oddania oraz w dniu następnym (art. 9a ust. 1 pkt 1 ustawy o publicznej służbie krwi – ustawa z 21 stycznia 2021 r., Dz. U. poz. 159). Po odwołaniu tych stanów regulacja nie ma zastosowania.
Kto płaci wynagrodzenie i na jakich zasadach?
Pracodawca pokrywa wynagrodzenie za czas zwolnienia związanego z oddaniem krwi. Nie jest to ekwiwalent z funduszy publicznych, lecz standardowe wynagrodzenie pracownika, obliczane jak za urlop.
Stałe składniki wynagrodzenia (np. płaca zasadnicza, dodatki stażowe, premie gwarantowane) wypłaca się w pełnej wysokości, bez pomniejszania za dni zwolnienia.
Zmienne składniki wynagrodzenia (np. premie uznaniowe, prowizje) ustala się według zasad jak za urlop – zazwyczaj na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie.
Pracownik nie musi “odpracowywać” dni wolnych – to pełne prawo wynikające z ustawy.
Jak obliczać wynagrodzenie? Przykłady i wzory
Metoda obliczeń zależy od systemu wynagradzania (miesięczny, godzinowy, akordowy) oraz od tego, czy składniki są stałe, czy zmienne. Norma czasu pracy jest liczona zgodnie z kalendarzem na dany miesiąc.
Przykład 1 – wynagrodzenie miesięczne z premią zmienną
Pracownik ma wynagrodzenie zasadnicze 6000 zł brutto (w tym premia zmienna 950 zł). Oddaje krew w miesiącu z normą 152 godz.; zwolnienie obejmuje 8 godz. Obliczenia:
- stawka godzinowa premii: 950 zł / 152 godz. = 6,25 zł/godz.,
- uzupełnienie za 8 godz.: 6,25 zł/godz. × 8 godz. = 50 zł,
- całkowite wynagrodzenie za miesiąc: 6000 zł (pełne), z uzupełnieniem części zmiennej.
Przykład 2 – wynagrodzenie stałe z dodatkami
Pracownik otrzymuje: płaca zasadnicza 2250 zł + dodatek stażowy 450 zł (20%) + premia 337,50 zł (15%). Całkowite wynagrodzenie wynosi 3037,50 zł brutto – bez dzielenia na dni przepracowane, bo składniki stałe wypłaca się w pełnej wysokości.
Przykład 3 – system równoważny czasu pracy
W systemie zmianowym (np. 7:00–19:00) zwolnienie obejmuje pełną zaplanowaną zmianę, a wynagrodzenie liczy się jak za urlop, z uzupełnieniem zmiennych składników.
Wzór ogólny dla elementów zmiennych stosowany przy uzupełnieniu wynagrodzenia brzmi:
Wynagrodzenie za zwolnienie = (Przeciętne zmienne z miesiąca / norma godzin) × godziny zwolnienia
Dodatkowe korzyści dla honorowych dawców krwi
Oprócz dni wolnych z wynagrodzeniem, dawcy mogą skorzystać z ulgi podatkowej. Kwotę darowizny ustala się, mnożąc objętość oddanej krwi lub jej składników przez ekwiwalent 130 zł za 1 litr – odliczenie od dochodu/przychodu (z zachowaniem limitów ogólnych darowizn).
Limity i przykładowe wartości odliczenia przedstawiają się następująco:
- Mężczyzna – maksymalnie 2,7 l krwi pełnej rocznie (ok. 351 zł ulgi);
- Kobieta – maksymalnie 1,8 l krwi pełnej rocznie (ok. 234 zł ulgi);
- Płytki krwi – do 12 l (przeliczeniowo dla ulgi);
- Osocze – do 25 l (ok. 3250 zł ulgi).
Przykład: 0,45 l krwi × 130 zł = 58,50 zł odliczenia.
Dla szybkiego porównania wartości odliczenia zobacz poniższą tabelę:
| Rodzaj donacji | Maks. roczna objętość | Potencjalna ulga (130 zł/l) |
|---|---|---|
| Krew pełna (mężczyzna) | 2,7 l | 351 zł |
| Krew pełna (kobieta) | 1,8 l | 234 zł |
| Osocze | 25 l | 3250 zł |
| Płytki krwi | do 12 l | do 1560 zł |
Częste błędy pracodawców i praktyczne rady
Poniżej zebraliśmy najczęstsze nieprawidłowości i zalecenia, które pomogą uniknąć sporów:
- Błąd – pomniejszanie wynagrodzenia o stałe składniki za czas zwolnienia;
- Błąd – żądanie odpracowania dnia wolnego po oddaniu krwi;
- Rada – każdorazowo pobieraj i przedstawiaj pracodawcy zaświadczenie z Regionalnego Centrum Krwiodawstwa;
- Uwaga – liczba dni wolnych zależy od aktualnych przepisów (co do zasady 1 dzień za donację);.
W razie sporu pracownik może zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy lub do sądu pracy.
